Pozew zbiorowy w U.S.A.
Pozew zbiorowy najbardziej rozwinął się w Stanach Zjednoczonych i dlatego zasługuje na odrębne wyszczególnienie. Można stwierdzić nawet, że inne kraje, które wprowadziły do swojego systemu prawnego powództwa grupowe, zapożyczyły ten pomysł właśnie z amerykańskiej procedury cywilnej. Możliwość wnoszenia jednego pozwu przez kilku powodów była w Stanach Zjednoczonych dopracowywana przez lata, także z uwagi na systematycznie zwiększającą się powszechność korzystania przez obywateli z tej instytucji.
Obecnie instytucja pozwu zbiorowego regulowana jest przez 23. zasadę procedury cywilnej (23 Rule – Federal Rules of Civil Procedure) oraz tzw. Class Action Fairness Act, który zawiera reguły postępowania i wytyczne, jak poprawnie stosować pozew zbiorowy. Ta ostatnia regulacja została wprowadzona w 2005 r.
Procedura wnoszenia pozwu zbiorowego uregulowana jest szczegółowo w 23. zasadzie federalnej procedury cywilnej. W pierwszej kolejności należy zauważyć, że w Stanach Zjednoczonych nie ma limitu – ani minimalnego ani tym bardziej maksymalnego – co do ilości członków w grupie. Jest to jedna z różnić pomiędzy amerykańskim modelem, a polskim projektem. Wystarczy, żeby liczba osób była na tyle liczna, że prowadzenie odrębnych postępowań byłoby po prostu niepraktyczne.
Pozew zbiorowy może zostać wniesiony przez grupę osób fizycznych lub prawnych, ale także przez instytucję, organizację czy fundację. Członkami konkretnej grupy (class) mogą być zarówno osoby określone imiennie, jak i osoby anonimowe, które tylko potencjalnie mieszczą się w definicji grupy, której interesu dotyczy dany pozew.
Aby pozew został zakwalifikowany jako zbiorowy, musi spełniać określone przesłanki, których spełnienie oceniać będzie sędzia. Wniosek o przyznanie statusu pozwu zbiorowego składa do sądu reprezentant grupy, w którym musi wykazać, że spełnione są warunki z 23. zasady Federalnych Zasad Procedury Cywilnej, czyli że:
- grupa jest na tyle liczna, że współuczestnictwo wszystkich jej członków w postępowaniu jest niemożliwe;
- istnieje wspólna dla wszystkich podstawa prawna lub faktyczna żądania;
- żądania pozwu są tożsame z żądaniami grupy;
- § strony reprezentujące grupę będą uczciwie i właściwie bronić jej interesów.
Sąd następnie wydaje postanowienie, w którym zatwierdzi lub odmówi uznania powództwa jako zbiorowe. Na takie postanowienie przysługuje odwołanie. Ponadto ustawodawstwo amerykańskie wymaga określenia granic roszczeń objętych pozwem. Nie przewiduje natomiast jakichkolwiek ograniczeń podmiotowych czy przedmiotowych dla pozwu zbiorowego. Wymagane jest jedynie, aby pozew taki zawierał roszczenie oparte na tej samej podstawie działania lub zaniechania strony przeciwnej.
Jeśli dany członek nie chce należeć do grupy może z niej wystąpić i dołączyć się do innej grupy lub samodzielnie domagać się swojego roszczenia w indywidualnym powództwie. Jest to kolejna charakterystyczna cecha amerykańskiego modelu. Funkcjonuje w nim bowiem rozwiązanie zwane OPT-OUT. Oznacza to, że poszkodowani danym zdarzeniem, są automatycznie uznawani za członków grupy i są o tym poinformowani. Wówczas mogą albo wystąpić z grupy albo w niej pozostać. Nie muszą składać odrębnych wniosków o dopuszczenie do udziału w grupie. Przeciwieństwem tego rozwiązania jest procedura OPT-IN, która została przewidziana m. in. w polskim projekcie ustawy o dochodzeniu roszczeń w postępowaniu grupowym. Zgodnie z tą opcją, poszkodowany, jeśli chce należeć do grupy, musi najpierw złożyć wniosek o włączenie. W przeciwnym wypadku nie zostanie uznany za członka grupy.
Historia class action
Już wczesne amerykańskie sądy inkorporowały instytucję pozwu zbiorowego do procedury cywilnej. W 1833 r. wydane zostało pierwsze postanowienie dotyczące zbiorowego pozwu w sądach federalnych znane jako Equity Rule 48 (48. Reguła Sprawiedliwości). Ta zasada pozwalała na proces reprezentatywny, w sytuacji gdy członkowie którejkolwiek ze stron byli zbyt liczni, aby można było dogodnie administrować procesem; jednak w odróżnieniu od Bill of Peace (patrz Historia pozwów zbiorowych) początkowo rezultat takiego pozwu zbiorowego nie wiązał podobnie usytuowanych nieobecnych członków.
Wreszcie w 1938 r. weszła w życie 23. zasada Federalnych Zasad Procedury Cywilnej, która zapewniła znacznie odmienioną strukturę sporu sądowego. Zmienione zostały wymagania dla zainicjowania procesu, poprzez wprowadzenie uregulowania dotyczącego wymiany informacji przed orzeczeniem i zniesiono rozróżnienie pomiędzy procedurą Equity oraz precedensowymi wyrokami.
W takiej postaci pozew zbiorowy funkcjonował przez dłuższy czas, jednak systematycznie podnoszono, że model ten faktycznie niewystarczająco chroni pokrzywdzonych. W 1966 r. zmodernizowano dotychczasowy kształt zasady 23, by ostatecznie w 2005 r. pod wpływem coraz większej ilości krytycznych uwag i argumentów, Kongres Stanów Zjednoczonych uchwalił Class Action Fairness Act, zawierający wytyczne i instrukcje, jak stosować i używać instytucji pozwu zbiorowego. Przyczynami wprowadzenia CAFA były w dużej mierze nadużycia finansowe dokonywane przez pełnomocników, którzy dążyli do uzyskania jak najwyższych wynagrodzeń kosztem grupy powodów. Ponadto odszkodowania pieniężne próbowano zastąpić ugodami, które polegały na przekazaniu poszkodowanym specjalnych bonów, umożliwiających otrzymanie w przyszłości przedmiotów lub usług o małej wartości od pozwanej firmy. Dla pozwanego był to sposób na obejście grożącej mu dużej odpowiedzialności za działanie, będące przedmiotem powództwa, przez wyłączenie możliwości wytaczania odrębnych powództw o odpowiednie odszkodowania za szkodę przez dużą liczbę członków grupy, którzy nawet nie byli obecni przy zawieraniu ugody. Pełnomocnik otrzymywał jednak wynagrodzenie pieniężne.
CAFA z 2005 r. porusza właśnie wyżej wymienione kwestie. „Ugody bonowe” muszą być dokładnie zbadane przez niezależnego biegłego, zanim sąd zatwierdzi ugodę, Ma to zapewnić, że ugoda będzie satysfakcjonująca i sprawiedliwa dla wszystkich członków grupy. Ponadto, jeżeli proces zmierza do zakończenia w drodze „ugody bonowej”, pełnomocnik musi otrzymać odpowiednią część swojego wynagrodzenia także w bonach.
Wobec jakich podmiotów najczęściej wnoszono pozwy zbiorowe?
Zasadniczo każdy podmiot może zostać Pozwany w zbiorowym powództwie, stąd różnorodność pozywanych podmiotów była i jest dość duża. Niektóre firmy narażone są jednak bardziej na tego rodzaju pozwy. Tak jak zostało wcześniej wskazane wystarczy, że w wyniku czyjegoś działania, szkody poniosła taka liczba osób, że prowadzenie oddzielnych powództw byłoby mniej praktyczne (patrz. Zasada 23).
Powództwa grupowe do tej pory najczęściej dotykały:
- Koncerny tytoniowe
- Koncerny farmaceutyczne
- Firmy wytwarzające „produkty niebezpieczne”
- Przedsiębiorstwa przemysłowe
- Linie lotnicze
- Biura podróży
- Banki
- Ośrodki służby zdrowia
Wiele z nich zakończyło się spektakularnymi wyrokami, zasądzającymi na rzecz powodów wysokie odszkodowania.
Class action po stronie pozwanych
W Stanach Zjednoczonych dopuszczalne jest istnienie pozwów zbiorowych, w których grupa znajduje się po stronie pozwanych, a nie powodów. Instytucja ta nosi nazwę defendant class action. Takie przypadki zdarzają się bardzo rzadko (w przeciwieństwie do pozwów, gdzie grupa znajduje się po stronie powodów), jednak są dopuszczalne. Jedno z takich powództw miało miejsce w 2005 r., gdzie pozwana była Archidiecezja w Portland w związku ze skandalem na tle seksualnym. Wówczas pozwanymi zostali wszyscy parafianie należący do tej archidiecezji.
Może zdarzyć się, że grupy znajdują się zarówno po stronie pozwanych, jak i powodów. Taka sytuacja określana jest mianem obustronnego pozwu zbiorowego (tzw. bilateral class action).
Problemy i perspektywy
1) Problemy
Wspólne prowadzenie sporów z założenia ma pomóc w osiągnięciu większej efektywności używania środków sądowych, redukcji kosztów oraz ewentualnych opóźnień, a także promować jedność i spójność decyzji sądowych.
W praktyce podobieństwo żądań czy interesów stron nie jest jedyną przesłanką, które chińskie sądy biorą pod uwagę rozważając o dopuszczalności pozwu reprezentacyjnego. Kwestie praktyczne takie jak miejsce zameldowania stron, możliwości sądu lokalnego do prowadzenia wspólnego sporu i wykonalność prawdopodobnego rozstrzygnięcia należą do głównych czynników, które chińskie sądy biorą pod uwagę.
Ewentualne następstwa polityczne takiej sprawy również wpływają na decyzję sądów o dopuszczeniu pozwu grupowego. Niektóre chińskie sądy są wyjątkowo niechętne wobec politycznie drażliwych lub trudnych pozwów wspólnych.
Wspólne prowadzenie spraw jest czasami wyjątkowo problematyczne, gdyż niesie ze sobą znaczne polityczne podteksty. Proces może pociągać za sobą uczestnictwo politycznie powiązanego lokalnego przedsiębiorstwa, a z drugiej strony setki poszkodowanych powodów, którzy są przygotowani protestować na ulicy, jeśli sąd orzeknie na korzyść strony pozwanej.
Powodowie w Chinach wnoszą czasami powództwa wspólne mając nadzieję, że w trakcie procesu zostaje przyciągnięta uwaga mediów, a wręcz idealnym rezultatem rozgłosu byłaby interwencja władz wyższego szczebla na ich korzyść. Zatem wspólne prowadzenie sporów stało się silną bronią dla bezsilnych często jednostek.
Dodatkowo, system oceniania wystąpień sądowych ma wpływ na decyzje sądu. W wielu sądach chińskich, sędziowie są oceniani częściowo na podstawie ilości spraw, które prowadzą i czasami ten fakt skłania ich do prowadzenia wielu różnych spraw przy podobnych żądaniach niż grupowania ich w jeden proces.
Ponadto, prawnicy reprezentujący grupę powodów są poddawani ścisłej kontroli – „nadzorowi i kierownictwu” organów administracyjnych. Od prawników wymaga się zgłoszenia do odpowiedzialnej agencji rządowej, gdyby klienci, których reprezentują chcieli podjąć działania zagrażające „stabilizacji społecznej”. Dostali także ostrzeżenie o tym, żeby nie spoufalali się z „zagranicznymi organizacjami i mediami”.
Trudną do ustalenia jest liczba prowadzonych wspólnie postępowań, gdyż roczniki prawnicze nie przedstawiają dokładnych statystyk. Niewątpliwym jest natomiast, że w ostatnich latach położono zdecydowany nacisk sądową mediację w celu rozwiązania sporów grupowych. Ilustracją powyższej tendencji jest prawie 30% wzrost liczby spraw prowadzonych przez mediację w Sądzie Rejonowym w Chongwen (Pekin) w przeciągu ostatnich kilku lat.
Koszty prowadzenia wspólnego postępowania:
Z pewnymi wyjątkami, osoby wnoszące powództwo wspólnie ponoszą koszty sądowe oraz z tytułu wynagrodzenia prawników z własnej kieszeni.
System, w którym strona przegrana ponosi koszty postępowania w całości lub części nie został przyjęty w Chinach. Np. w sprawie Daqing Lianyi powodowie chcieli uzyskać od pozwanej spółki całość kosztów zastępstwa procesowego. Sąd odrzucił ich żądanie jako „nie mające podstaw prawnych”.
Chiny wypracowały natomiast formalny system pomocy prawnej obowiązujący w całym państwie, umożliwiając skorzystanie z bezpłatnej porady prawnej obywatelom o ciężkiej sytuacji finansowej, którzy w przeciwnym wypadku nie mieliby dostępu do usług prawnych. Większość programów pomocy prawnej została utworzona przez lokalne biura prawne, finansowane głównie przez rząd. Niektóre z ośrodków pomocy prawnej są utworzone na ufundowanych przez rząd uniwersytetach i sponsorowane przez, w niektórych wypadkach, Fundację Forda. Ośrodki te są uznawane za pozarządowe w kwestii udzielania pomocy prawnej.
Na mocy Rozporządzenia o Pomocy Prawnej z 2003 r. osoby o niskim lub skromnym dochodzie mogą ubiegać się o pomoc prawną pod sześcioma warunkami. Wśród nich jeden stwarza prawdopodobieństwo wniesienia pozwu przez wiele stron, a jest nim sytuacja, w której pracownicy chcą uzyskać wypłatę wynagrodzenia. Wydaje się jednak, że powodowie w pozwach wspólnych mają jedynie ograniczony dostęp do pomocy prawnej.
2) Perspektywy
Próby ukrócenia praktyki wnoszenia wspólnych pozwów Najwyższy Sąd Ludowy próbował usprawiedliwić twierdzeniem, że chińscy sędziowie nie mają odpowiedniego zasobu ludzkiego ani doświadczenia, by orzekać w takich sprawach. W praktyce, aktualnie sądy przyjmują głównie pozwy indywidualne. Ewentualne odszkodowanie powinno być zasądzane w drodze administracyjnej.
Doszło zatem do sytuacji, w której należy dokonać rewizji obowiązujących przepisów, by można było je efektywnie stosować w praktyce. Zwłaszcza kwestie udziałowców dużych spółek i związane z ich prowadzeniem manipulacje dotyczące ujawniania fałszywych informacji są istotne z punktu widzenia powodów – udziałowców chcących wnieść powództwo grupowe.
Kontrowersyjną, aczkolwiek postulowaną zmianą jest również odwrócenie ciężaru dowodu i nałożenie na pozwane spółki obowiązku wykazania braku winy.
Ponadto, należałoby wprowadzić jasną wykładnię dotyczącą ewentualnych stawek prawników reprezentujących grupy powodów w przypadku wygrania procesu.
Odszkodowanie cywilne powinno być stosowane jako pierwotne w stosunku do administracyjnego, a sądy cywilne powinny działać niezależnie od wszczęcia ewentualnego postępowania karnego.
Unormowania prawne
1) Niereprezentacyjne grupowe postępowanie sądowe zostało wprowadzone w Kodeksie postępowania cywilnego z 1982 r.
Już w latach osiemdziesiątych (wskutek reform ekonomicznych po śmierci Mao Tse Tunga) stwierdzono nieadekwatność wprowadzonego w 1982 r. modelu postępowania w obliczu zwiększenia się liczby i wagi pozwów wnoszonych przez wielu wspólnych powodów. W praktyce, niektóre sądy stosowały podobne procedury do tych dotyczących sporów reprezentacyjnych, by być w stanie poprowadzić bardziej skomplikowane procesy.
Pierwszą opublikowaną sprawą, w której chiński sąd zastosował procedurę reprezentacyjną, by rozwiązać spór wielu stron była sprawa z 1985 r., w której 1,569 seczuańskich rolników wniosło pozew do sądu lokalnego, by nakazał wykonanie umowy dotyczącej dostawy nasion. Sąd zezwolił rolnikom, by wyznaczyli ośmiu reprezentantów w celu prowadzenia sporu. Od tamtej pory wiele innych sądów prowadziło sprawy w ten sposób.
2) Reprezentacyjne grupowe postępowanie sądowe na podstawie art. 54 Prawa z 1991 r.
Art. 54 Prawa z 1991 r. wprowadził zasadę grupowego prowadzenia sporów, gdy liczba powodów bądź pozwanych jest „duża” i określona z góry w momencie wniesienia pozwu. Każda ze stron może wyznaczyć konkretną liczbę reprezentantów zaangażowanych w spór. NSL zdefiniował „dużą” liczbę osób prowadzących spór zasadniczo jako dziesięć lub więcej osób. Można wybrać od dwóch do pięciu reprezentantów.
Reprezentanci wybrani na podstawie art. 54 mieszczą się w dwóch kategoriach:
1) zwykli reprezentanci” i są wybierani przez wszystkich uczestników po jednej stronie,
2) drugą kategorię stanowią reprezentanci wybrani tylko przez niektórych z uczestników.
Zazwyczaj reprezentanci są wybierani spośród grona uczestników sporu.
Może się też zdarzyć, że uczestnicy nie będą w stanie wybrać reprezentantów. Wtedy mogą włączyć się do procesu we własnym imieniu – w przypadku koniecznego łącznego prowadzenia postępowania albo wnieść odrębny pozew w przypadku zwykłego łącznego prowadzenia postępowania.
Reprezentanci prowadzą spór w imieniu tych, którzy ich wybrali, a ich działania co do zasady wiążą reprezentowanych. Delegacja do podejmowania decyzji przez reprezentantów na mocy art. 54 jest szeroka. Jednakże, decyzje większej wagi w kwestii dysponowania prawami uczestników sporu są poddane późniejszej akceptacji reprezentowanych. Kategoria decyzji większej wagi obejmuje: zmianę reprezentantów, zrzeczenie się roszczenia, uznanie roszczenia drugiej strony, ugodę.
3) Reprezentacyjne grupowe postępowanie sądowe na podstawie art. 55 Prawa z 1991 r.
Art. 55 Prawa z 1991 r. odnosi się do pozwów reprezentacyjnych, w których liczba powodów i pozwanych jest „duża”, ale nie jest jeszcze określona w momencie wnoszenia pozwu. Sąd zajmujący się daną sprawą może wydać zawiadomienie, określając okoliczności pozwu i pouczając wszystkie osoby, których interesy są naruszone w podobny sposób, by w odpowiednim czasie wystąpiły do sądu i zarejestrowały się. Najwyższy Sąd Ludowy pozostawia długość okresu do rejestracji do uznania sądów lokalnych, jednakże nie może być on krótszy niż 30 dni.
Potencjalni uczestnicy, którzy chcą się zarejestrować w sądzie muszą wykazać, że ich interesy zostały naruszone w podobny sposób i że ponieśli w rezultacie szkodę. Ci, którzy tego nie wykażą, nie będą mieli prawa do przyłączenia się do pozwu, ale nie odmawia się im prawa do wniesienia powództwa niezależnie.
Uczestnicy, którzy już zarejestrowali się w sądzie mogą wybrać reprezentantów, by prowadzili w ich imieniu spór. Jeśli nie wskażą reprezentantów, sąd może to zrobić oraz poradzić się zarejestrowanych uczestników w kwestii osób, które mogą pełnić funkcję reprezentantów. Jeśli sąd i zarejestrowane strony procesu nie zgadzają się co do osoby wybranej, sąd może wskazać reprezentantów w taki sposób jaki uzna za stosowny.
Podobnie jak postępowaniu opisanym w punkcie 2), działania podejmowane przez reprezentantów co do zasady wiążą tych, których reprezentują.
Zmiana osób reprezentowanych, zrzeczenie się prowadzenia sporu, uznanie roszczeń drugiej strony oraz ugoda wymagają wyrażenia zgody przez zarejestrowanych uczestników.
Decyzja sądu jest wiążąca wobec wszystkich, którzy zarejestrowali się w sądzie oraz wobec tych, którzy nie czyniąc tego, wnieśli podobny pozew w „granicach wniesienia pozwu” w przeciągu dwóch kolejnych lat.
Wprowadzenie
Na chiński system prawa miały wpływ różne tradycje prawne: własny dorobek i kultura prawna, system prawa socjalistycznego ZSRR, tradycja prawa kontynentalnego oraz system common law.
Wiele z reform prawa zachodzących w ostatnim trzydziestoleciu może być postrzeganych jako proces, dokonywania adaptacji zagranicznych instytucji, zasad, norm i praktyk prawnych do własnych warunków.
Korzenie procedury cywilnej sięgają do tradycji prawa kontynentalnego, z wpływami socjalistycznych ideałów dostępu do sprawiedliwości, ale także inspiracje system common law są ewidentne.
W 1982 roku Chiny uchwaliły swój pierwszy Kodeks postępowania cywilnego, który został uchylony i zastąpiony w 1991 r. nowym kodeksem – zwanym dalej Prawem z 1991 r.
Zmieniając Kodeks z 1982 r. chiński Najwyższy Sąd Ludowy posiłkował się prawem japońskim oraz amerykańskim modelem pozwu zbiorowego.
Decyzja Najwyższego Sądu Ludowego z 1991 r., by wprowadzić reprezentacyjne prowadzenie sporów była jednak sporym zaskoczeniem dla wielu uczonych w Chinach. Odwrotnie niż w wielu krajach Europy, nie było w Chinach debaty na temat zasadności i możliwości dokonania reformy prawa dotyczącej grupowego wprowadzenia sporów w celu jej upodobnienia do systemu amerykańskiego.
Pojawiły się opinie, że ustawodawcy działali w pośpiechu i z niewielką wiedzą na temat potencjalnych problemów występujących przy prowadzeniu tego typu sporów.
Zgodnie z Prawem z 1991 r. istnieją trzy rodzaje powództw zbiorowych tzw. „wspólnych procesów”, a są to:
1) niereprezentacyjne grupowe postępowanie sądowe,
2) reprezentacyjne grupowe postępowanie sądowe, w którym liczba uczestników jest ustalona w momencie wniesienia pozwu,
3) reprezentacyjne grupowe postępowanie sądowe, w którym liczba uczestników nie jest ustalona w momencie wniesienia pozwu.
Art. 53 Prawa z 1991 r. zawiera ogólne zasady dotyczące wszystkich trzech form prowadzenia sporów wspólnych:
1) musi być minimum dwóch powodów lub pozwanych,
2) strony uczestniczące muszą reprezentować takie same interesy lub podobne żądania,
3) sąd podejmuje decyzję o możliwości zakwalifikowania pozwu jako wspólnego,
4) strony uczestniczące muszą wyrazić zgodę na wspólne prowadzenie sporu sądowego.
Chiński Najwyższy Sąd Ludowy (NSL) wydał w 1991 r. interpretację kodeksu, w której podzielił wspólny proces na:
1) konieczne łączne postępowania sądowe,
2) zwykłe łączne postępowanie sądowe.
NSL nigdzie jednak nie zdefiniował tych określeń.
Zgodnie z komentarzem do Prawa z 1991 r. konieczne łączne postępowanie sądowe to spór, w którym żądania uczestniczących stron dotyczą tej samej spornej sprawy i dlatego też nie mogą zostać rozłączone. Generalnie powyższe spory należą do sześciu kategorii: procesy wynikające ze sporów o własność publiczną, procesy wynikające ze sporów o wspólnie zaciągnięty kredyt i odpowiedzialność za niego, procesy wynikające ze sporów o współodpowiedzialność deliktową, spory dotyczące firm partnerskich, spory wynikające ze stosunków rodzinnych dotyczących wspólnego wychowywania i utrzymywania, spory wynikające ze wspólnego dziedziczenia nieruchomości.
W ww. sytuacjach sąd musi prowadzić sprawę wspólnie dla wszystkich powodów i nie istnieje wymóg zgody strony na taki rodzaj postępowania.
Z kolei strony, w zwykłym łącznym sporze sądowym, mają żądania, które odnoszą się do spornych kwestii tego samego rodzaju. Sąd posiada swobodne uznanie odnośnie orzekania w tych sprawach w sposób indywidualny lub łączny. W tym drugim wypadku należy uzyskać zgodę strony.
Sposoby prowadzenia postępowań grupowych
Łączenie powództw jest systemem, który istnieje w wielu krajach w celu scalenia sporów występujących między kilkoma stronami w jedno postępowanie. Sprawy podlegają łączeniu w celu wykonania zamiaru powodów albo zarządzenia sądu.
Zgodnie z japońskim kodeksem postępowania cywilnego, gdy prawa lub zobowiązania są wspólne dla więcej niż jednej osoby albo są oparte na tych samych podstawach prawnych lub faktycznych to takie osoby mogą pozywać lub być pozywane jako współuczestnik sporu (art. 38 KPC).
Zazwyczaj, powyższy sposób jest stosowany dla łączenia postępowań, w których występuje stosunkowo mała liczba stron, czyli np. w sporach wynikających z nieporozumień między spadkobiercami i stroną trzecią odnośnie tytułu do działki będącej przedmiotem spadku. Jednakże, spory dotyczące kilkuset osób prowadzone w taki łączony sposób nie są czymś niespotykanym.
Gdy interesy stron są ściśle ze sobą powiązane, powołują one kilku prawników, którzy prowadzą ich sprawę jako reprezentanci, a same strony nie muszą się osobiście pojawiać w sądzie. Należy zaznaczyć, że w Japonii nie istnieje bezwzględny wymóg zastępstwa procesowego. Każdy z uczestników musi udzielić pełnomocnictwa indywidualnie, co oznacza faktyczne ograniczenie liczby powodów/pozwanych w sporze do kilkuset osób. Ponadto, tego rodzaju postępowanie jest oparte o przesłankę wykonalności danego orzeczenia (także w sensie finansowym). Słabą stroną takiego postępowania jest możliwość wystąpienia opóźnień np. w postaci dostarczenia dokumentów przez poszczególne podmioty przy tak dużej ich liczbie.
Charakter prowadzenia sporu w powyższy sposób jest jedynie faktyczny, gdy zatem dochodzi do rozbieżności odnośnie powoływanych dowodów lub też stosowanych strategii procesowych, sąd może postanowić o rozdzieleniu postępowań, a co się z tym wiąże nie ma gwarancji tożsamości końcowego orzeczenia. Może nawet dojść do cofnięcia powództwa. Odrębne wnoszenie apelacji jest oczywiście również dozwolone. Powaga rzeczy osądzonej odnosi się jedynie do osób, które znalazły się na liście wnoszących pozew.
Powództwa reprezentacyjne to system wprowadzony w celu usprawnienia postępowania, w którym niewielka liczba reprezentantów jest wskazana przez liczną grupę powodów/pozwanych. Wynik postępowania odnosi się do wszystkich reprezentowanych. Bycie reprezentowanym uzależnione jest od wykazania „wspólnego interesu” tzn. chodzi o sytuacje, w których cele postępowania, zobowiązania lub wierzytelności są takie same dla więcej niż jednej osoby albo są oparte na tych samych podstawach faktycznych lub prawnych. Po pisemnie dokonanym wyborze reprezentanta, podmiot wycofuje się z postępowania jako strona, a następnie orzeczenie, które zapada w sprawie jest przekazywane reprezentantowi, a stosowane do podmiotu, który mu udzielił upoważnienia. Dlatego też nawet, gdy sprawa dotyczy kilku tysięcy osób , mogą one poddać prowadzenie sprawy jednemu lub kilku reprezentantom, a wynik będzie mógł być zastosowany do nich wszystkich. Na mocy opisanego wyżej art. 38 kodeksu postępowania cywilnego, po połączeniu powództw, przy wykorzystaniu kryterium „wspólnego interesu”, strony mogą także wybrać reprezentanta i zmienić procedurę na powództwo reprezentacyjne.
Przed zmianą prawa w 1996 r. wybór reprezentantów nie mógł być dokonany przez momentem wniesienia pozwu. Po reformie wystarczy, że strona ze „wspólnym interesem”, która wszczęła już postępowanie zostanie upoważniona przez inny podmiot do reprezentowania go, bez konieczności wnoszenia odrębnego powództwa przez ten podmiot.
Strona, która wybrała reprezentanta może się z tego wycofać albo go zmienić w każdym czasie. Także, gdy jeden z reprezentantów utracił możliwość bycia nim z powodu śmierci etc, inne osoby mogą go zastąpić jako reprezentanci całej grupy.
Problemy i perspektywy
W Japonii liczba profesjonalnych pełnomocników i sędziów jest relatywnie niska w porównaniu do USA i państw europejskich.
Faktycznie liczba prowadzonych postępowań sądowych jest niewysoka w odniesieniu do krajów rozwiniętych. Rząd japoński stara się jednakże reformować system prawny w ten sposób, by ułatwić prowadzenie sporów, a także wprowadzić regulację umożliwiającą szybki wzrost liczby prawników i ich dostępności.
Istotnym w powyższej sytuacji jest jednak kontekst kulturowy - Japończycy nie są chętni do prowadzenia sporów, kłótnie są im obce, widziane jako zbędne uzewnętrznianie swoich problemów.
Jednym z aspektów, które mogą nakłonić do wspólnego prowadzenia postępowania jest ponoszenie niższych kosztów postępowania. Kiedy dochodzi do sprawy, w której powództwo wnosi kilkuset powodów, dołącza się do pozwu listę z ich nazwiskami wraz z co prawda wielokrotnie zwiększonym wpisem, ale jednak znacznie uszczuplonym w stosunku do wpisu, który stanowiłby sumę wpisów z indywidualnie wnoszonych pozwów w tej samej sprawie. Powyższy opis może zilustrować następujący przykład: wpis od sprawy, w której wartość przedmiotu wynosi 1 mln jenów wyniesie dla jednej osoby go wnoszącej - 8,600 jenów. Gdy 100 podmiotów będzie wnosiło pozew o taką samą kwotę, wartość przedmiotu sprawy urośnie do 100,000,000 jenów, a wpis wyniesie 410,760 jenów. Oznacza to redukcję wpisu o więcej niż połowę. Dodatkowym ułatwieniem procesowym jest wspólne gromadzenie dowodów odnoszących się do wspólnych faktów, co również czyni proces bardziej ekonomicznym. Poza tym, zaletą jest raczej jednolite sądownictwo dla podobnych typów spraw.
System powództw reprezentacyjnych może wydawać się skutecznym przy prowadzeniu sporów na dużą skalę. Wchodzą w grę jednakże istotne ograniczenia. Na mocy tego systemu, inaczej niż przy amerykańskim pozwie zbiorowym – gdzie reprezentanci są automatycznie uznawani za upoważnionych, reprezentanci muszą być wyraźnie wyznaczeni przez każdy podmiot indywidualnie. W wyniku tego, skala prowadzenia sporów jest zmniejszona ze względu na możliwość zidentyfikowania stron i uzyskania ich upoważnienia. W dodatku, w większości przypadków, wyznaczony reprezentant jest dodatkowo reprezentowany przez prawnika. Jednakże skoro strony reprezentowane mogą także, niezależnie, wskazać prawnika w imieniu wszystkich członków grupy, wartość takiego wyboru i tym samym ewentualnego uproszczenia postępowania ulega obniżeniu. System ten nie jest powszechnie stosowany od czasu reformy kodeksu postępowania cywilnego z 1998 r.
Z kolei konieczność udzielania indywidualnych upoważnień przy łączeniu powództw powoduje, że nawet w przypadku szkody na skalę kraju, grupy tworzą się na szczeblu lokalnym.
O problematycznym z punktu widzenia pozwów zbiorowych charakterze powództw grup konsumentów stanowi natomiast fakt, że nie mają one wiele wspólnego z indywidualnie oznaczonym powodem, a jedynie chronią podmioty w sposób abstrakcyjny tworząc bardziej przyjazne konsumentom zapisy umów oraz zabraniając przedsiębiorcom pewnych praktyk.
Powództwa grupowe dotyczące konsumentów
W 2000 r. uchwalono Ustawę o warunkach umów z konsumentami i tym samym wprowadzono do japońskiego prawa powództwo grupowe dotyczące konsumentów. W wyniku nowelizacji powyższej ustawy w czerwcu 2007 r. grupy konsumentów uzyskały prawo do pozywania w imieniu konsumentów – jako strona postępowania. Przesłanką wprowadzenia tej regulacji była rozbieżność w pozycji i mocy negocjacyjnej pomiędzy profesjonalistami a konsumentami i japoński ustawodawca zauważył potrzebę ochrony praw tych ostatnich. Kategoria nakazów, które mogą wydać sądy w stosunku do przedsiębiorców, by poprawić sytuację konsumentów obejmuje m.in. zmianę niedozwolonych klauzul umownych, zakaz uciążliwego (np. za pośrednictwem przesyłek pocztowych lub telefonu) namawiania do zakupu jakiegoś produktu etc. W tego rodzaju sprawach grupy konsumentów mogą wnosić pozwy o wydanie nakazu przeciwko zapisom umów, które zawarli bądź mogliby zawrzeć konsumenci.
Grupy konsumentów, które mogą wnosić o wydanie nakazu są nazywane upoważnionymi grupami konsumentów i muszą najpierw uzyskać certyfikat wydawany przez premiera.
Warunki uzyskania certyfikatu przez daną grupę to uzyskanie statusu osoby prawnej działającej non – profit albo zwykłej osoby prawnej, której głównym przedmiotem działalności jest ochrona interesów nieokreślonej i dużej liczby konsumentów. Ponadto taka osoba prawna musi zachować ciągłość prowadzenia działalności, utworzyć zarząd (jako ciało wykonawcze dla spraw związanych z postępowaniem nakazowym) i być zdolną do podejmowania decyzji. Ponadto, w przypadku podejrzeń o związki z japońską mafią, certyfikat jest oczywiście odmawiany takiej organizacji.
Upoważniona grupa konsumentów nie może wnosić o wydanie nakazu dla korzyści własnej albo korzyści konkretnej osoby trzeciej; może zatem wnosić jedynie w imieniu nieokreślonej i dużej liczby konsumentów. Dodatkowo, gdy wchodzi w grę postępowanie, którego wynikiem są zainteresowane różne grupy konsumentów i wynika to z natury danej sprawy, powinny się one wspierać i wspólnie prowadzić postępowanie.
Następnie, jeśli postępowanie o wydanie nakazu dla takiego samego rodzaju czynności toczy się przed kilkoma sądami, należy wziąć pod uwagę miejsce pobytu stron oraz świadków, i jeśli sąd uzna to za stosowne, może przenieść sprawę do innego sądu. Dodatkowo, gdy sprawa dotyczy tego samego przedsiębiorcy, sąd musi połączyć postępowania. Obowiązuje także zasada res iudicata odnośnie kwestii już osądzonych innym nakazem.
Grupowe powództwo konsumenckie jest postrzegane jako rodzaj reprezentacyjnego prowadzenia postępowania. Różni się od niego jednak następującymi, istotnymi elementami:
1) zakres wnoszenia powództwa jest ograniczony do wnioskowania o wydanie nakazu z Ustawy zasadniczej o ochronie konsumentów,
2) grupy konsumentów nie mają prawa do wnoszenia o zasądzenie odszkodowania,
3) brak wymogu upoważnienia dokonanego przez konsumentów,
4) certyfikat premiera dla danej grupy daje podstawę do wnoszenia powództwa,
5) res iudicata nie odnosi się zatem do konsumentów indywidualnych i każdy poszkodowany konsument ma prawo wnosić o odszkodowanie.
Wprowadzenie
Powstanie współczesnego systemu sądownictwa w Japonii datuje się na drugą połowę XIX wieku.
Prawo cywilne, zarówno materialne jak i procesowe czerpie inspirację z wzorców francuskich i niemieckich, przy czym prawo procesowe stanowiło początkowo prawie dosłowne tłumaczenie kodeksu niemieckiego.
Podczas amerykańskiej okupacji po II wojnie światowej przeprowadzono rozległe reformy ekonomiczne. Zmieniono w związku z powyższym także prawo, wszedł w życie system kontradyktoryjny i wzmocniono kontrolną rolę stron w procesie cywilnym. Prawo kontynentalne pozostało jako podstawa systemu. Struktura wymiaru sprawiedliwości jest trójinstancyjna, przy czy kontrola trzeciej instancji odnosi się jedynie do kwestii prawnych.
W Japonii nie istnieje jeden specjalny system dotyczący postępowania grupowego. Spory grupowe mają być zatem prowadzone według metod procesowych mających zastosowanie w zwykłym procesie cywilnym. Powyższe metody to łączenie powództw oraz powództwa reprezentacyjne. Istotnym elementem japońskiego systemu są także powództwa wnoszone przez grupy konsumentów, które stanowią specyficzny rodzaj postępowania zbiorowego.
Witaj świecie!
Witaj w WordPress. To jest twój pierwszy wpis. Zmień go lub usuń, a potem zacznij blogowanie!